سه شنبه, ۱۰ فروردین ۱۴۰۰ ۱۴:۲۸ ۲۶
طبقه بندی: تازه ها
چچ
آلودگی بصری منظومه‌های ماهواره‌ای؛ چالش جدید منجمان

آلودگی بصری منظومه‌های ماهواره‌ای؛ چالش جدید منجمان

چالش جدی جهان علم با افزایش پرسرعت تعداد اعضا منظومه‌های ماهواره‌ای و آلودگی نوری و بصری که برای تحقیقات نجومی خواهند داشت. به بهانه پرتاب 250 ماهواره جدید در فروردین 1400 نکاهی به این موضوع خواهیم انداخت.

استفاده از منظومه‌های ماهواره‌ای امروزه به‌عنوان روشی اقتصادی برای تأمین زیرساخت ارتباطات ماهواره‌ای و مخابراتی در جهان شناخته می‌شود. شرکت اسپیس ایکس یکی از شرکت‌های پیش رو زمینه تأمین اینترنت بین‌المللی با استفاده از منظومه ماهواره‌ای است و قصد دارد تا پایان سال 2024 میلادی 12000 ماهواره را در قالب منظومه استارلینک در فاصله 330 تا 1325 کیلومتری از سطح زمین و در مدار قرار دهد. گرچه اخبار مربوط به پیشرفت‌های فناورانه این شرکت در جهان بازتاب‌های گسترده‌ای داشته است اما اخترشناسان و منجمان از حضور تعداد بسیار زیاد ماهواره‌ای استارلینک و روشنایی زیاد آن‌ها و اثرات مخرب این منظومه‌ها بر تحقیقات علمی در حوزه نجوم ابراز نگرانی می‌کنند. در هر یک از پرتاب‌های شرکت اسپیس ایکس حدود 60 ماهواره در مدار قرار می‌گیرد که در چند شب نخست پس از پرتاب به‌صورت زنجیره‌ای از نقاط نورانی در آسمان دیده می‌شوند. در ابتدا منجمان از ابعاد و میزان روشنایی ماهواره‌ها و همچنین ارتفاع آن‌ها اطلاع نداشتند اما پس از قرارگیری نخستین مجموعه از این منظومه در مدار و مشاهده میزان روشنایی این ماهواره‌ها که بسیار بیشتر از حد انتظار بود، منجر به بروز نخستین واکنش‌های منفی از سوی جوامع علمی شد. حضور این تعداد از ماهواره موجب تداخل باکار رصدخانه‌ها خواهد شد و رد عبور ماهواره‌ها در تهیه تصاویر نجومی از اعماق آسمان و ستاره‌ها مزاحمت ایجاد می‌کند. علاوه بر این نگرانی‌های جهانی از تحت تأثیر قرار دادن منظر طبیعی آسمان شب توسط منظومه‌های ماهواره‌ای این‌چنینی وجود دارد که می‌تواند آیندگان را از دیدن مناظر بکر آسمان شب محروم نماید.

شرکت اسپیس ایکس تاکنون 1385 ماهواره را طی 25 پرتاب در مدار قرار داده است. از این ‌بین 62 ماهواره در دو پرتاب اول به‌صورت آزمایشی در مدار قرار گرفتند که 3 ماهواره در اثر بروز مشکلات فنی از حالت عملیاتی خارج و تبدیل به زباله فضایی شدند، 47 ماهواره با ورود مجد به جو زمین، نابود شدند و 12 ماهواره همچنان در مدار قرار دارند. درمجموع در حال حاضر 1318 ماهواره از منظومه استارلینک در مدار هستند و 64 ماهواره نیز در اثرات اغتشاشات مداری و بروز مشکلات فنی با باز ورود به جو از مدار خارج‌شده‌اند. طبق برنامه اعلام‌شده تا پایان ماه آوریل (اواسط اردیبهشت)، با انجام 3 پرتاب دیگر، 180 ماهواره به مجموعه استارلینک افزوده خواهد شد و تعداد ماهواره‌های عملیاتی به 1498 ماهواره خواهد رسید. این تعداد از ماهواره علاوه بر مشکلاتی که برای آلودگی نوری و بصری رصدخانه‌ها ایجاد می‌کند می‌تواند منجر به بروز بحران در کنترل ترافیک فضایی و تولید پسماندهای فضایی با نرخ بالا بشود. برای مقایسه کافی است به این نکته توجه شود که از آغاز عصر فضا و پرتاب اسپوتنیک تاکنون (طی حدود 60 سال) بدون احتساب مجموعه استارلینک حدود 7000 ماهواره در مدار قرارگرفته است.

اعتراض‌ها به آلودگی نوری و بصری ایجادشده توسط منظومه‌های ماهواره‌ای به‌خصوص صدور بیانیه توسط اتحادیه بین‌المللی نجوم موجب شد شرکت اسپیس ایکس جلسه‌ای با منجمان برگزار کند و با آن‌ها به تبادل‌نظر بپردازد. درنتیجه این جلسه دو آزمایش ترتیب داده شد تا چگونگی کاهش روشنایی ماهواره‌های استارلینک بررسی شود. اولین آزمایش در قالب پرتاب یک ماهواره از مجموعه 60 تایی سوم با نام دارک ست (DarkSat) در دی‌ماه 1398 انجام شد. در این آزمایش بخشی از سطوح ماهواره با رنگ مشکی پوشانده شده بود تا انعکاس نور کمتری داشته باشد. این تغییر، ماهواره را تا حد قابل‌توجهی کم‌نورتر کرد اما هنوز با چشم غیرمسلح قابل‌رؤیت است. بعلاوه رنگ استفاده‌شده حرارت زیادی جذب می‌کند که منجر به اختلال در داده گیری برخی از رصدخانه‌ها می‌شود. آزمایش بعدی در خرداد 1399 انجام شد که طی آن، یک ماهواره از مجموعه 60 تایی هشتم با نام ویزورست (VisorSat) در مدار قرار گرفت که در آن از سایبان‌هایی برای جلوگیری از رسیدن نور به سطوحی که بازتاب نور زیادی دارند استفاده‌شده است. علاوه بر این اقداماتی در حال انجام است تا بتوان با کمک مانورهایی در مناطق خاص و حساسی در مدار ماهواره، جهت ماهواره به سمت خورشید تغییر کند تا سطح صفحات خورشیدی مستقیماً به سمت خورشید نشانه برود و انعکاس نور به سطح زمین کاهش پیدا کند. با تمام این اقدامات نهایتاً رصدهای آتی مشخص خواهد کرد که این موارد به چه میزان در کاهش روشنایی ماهواره‌ها تأثیرگذار است. به نظر می‌رسد این اقدامات با توجه به تعداد کم ماهواره‌های عملیاتی شده با الزامات نجومی و برنامه پرتاب تمام منظومه تا پایان 2024 بیشتر جنبه تبلیغاتی و نمایشی دارد تا از فشار متخصصان و جوامع علمی بر شرکت‌های مالک منظومه‌های ماهواره‌ای کاسته شود.

شرکت وان وب، مجموعه دیگری است که اقدام به برنامه‌ریزی برای پرتاب منظومه‌های ماهواره‌ای به فضا کرده است. برنامه‌ی قبلی این شرکت ارسال 648 ماهواره به مدار بود که تاکنون 146 عدد از آن‌ها در مدار قرارگرفته است که در آخرین اقدام، 5 فروردین 1400، در پنجمین سری از پرتاب‌های خود 36 ماهواره را در مدار قرار داده است و برنامه ارسال 108 ماهواره دیگر را تا تیرماه دنبال می‌کند. برنامه جدید اعلام‌شده توسط این شرکت ارسال تعداد باورنکردنی 48000 ماهواره مخابراتی به فضا است. اگر این برنامه‌های منظومه‌های مخابراتی به وقوع بپیوندد مشکل آلودگی نوری آسمان توسط ماهواره‌ها به نقطه بحرانی خواهد رسید.

در آینده شاهد تعداد بسیار زیادی از ماهواره‌ها در آسمان خواهیم بود در حالی است که ابعاد مختلف حضور این تعداد ماهواره کاملاً بررسی نشده است. مشکل نور این اجرام در حال حاضر موردتوجه قرارگرفته است درحالی‌که می‌توان مشکلات دیگری مانند افزایش احتمال برخورد این ماهواره‌ها با سایر زیرساخت‌های فضایی و بروز مشکلات در ترافیک فضایی در مدارهای پایین را متصور شد. موضوعی که می‌تواند به‌عنوان یک مشکل ثانویه با تولید بی‌رویه پسماندهای فضایی، مشکلات منجمان را بیش‌ازپیش جدی‌تر کند و به‌عنوان تهدیدی بزرگ برای تحقیقات و اکتشافات فضایی و ترویج علوم فضایی باشد.

فیلم عبور سری L9 از ماهواره های استارلینک که توسط رصدخانه پایش اجرام نزدیک به زمین متعلق به سازمان فضایی ایران در تاریخ 27 مردادماه 1399 به ثبت رسیده است از لینک زیر قابل مشاهده است:

https://isao.isa.ir/s/mfaoBd

تصویر اصلی خبر مربوط به رد ثبت شده از ماهواره های منظومه استارلینک در خلال 333 ثانیه نوردهی با تلسکوپ 4متری تحقیقاتی CTIO در شیلی است.

آدرس کوتاه شده: